VĂN BẢN

Văn bản (document) là hình thức lưu trữ và trao đổi thông tin cơ bản nhất, xuất hiện từ thời xa xưa. Với sự phát triển của ICT, văn bản ngày nay có thể lưu trữ rất nhiều thông tin ở nhiều lĩnh vực khác nhau, phong cách trình bày đẹp hơn, dễ sử dụng và lưu truyền hơn. Đây cũng là một công cụ không thể thiếu trong giáo dục nói chung và dạy học hoá học nói riêng.

Vai trò của ICT trong soạn văn bản hoá học

1. Vai trò trong biên soạn văn bản chữ (text)

Thời nguyên thuỷ, con người đã biết sử dụng kí tự tượng hình để lưu lại câu chuyện trên những vách đá. Dần dần, chữ viết được phát minh, con người biết lưu lại tri thức trong sách. Khi công nghệ in ấn phát triển, việc lưu tri thức trong sách báo phát triển rộng rãi. Cho đến khi máy tính được phát minh, máy tính đã thay thế các công cụ biên soạn văn bản cũ, từ đây việc biên soạn văn bản trở nên tiện lợi hơn.

Khi công nghệ thông tin và truyền thông phát triển, đặc biệt là Internet và các phần mềm máy tính, việc biên soạn văn bản không những đơn giản, dễ dàng, tốc độ cao, đẹp, mà còn có thể lưu trữ và chia sẻ nhanh chóng. Ngày nay, ICT gần như có vai trò chủ đạo trong việc biên soạn hầu hết các loại văn bản trong tất cả lĩnh vực.

2. Vai trò của ICT trong biên soạn văn bản hoá học

Biên soạn kí hiệu hoá học

1. Sử dụng Insert Equation trong Word (MacOS version)

Một hạn chế của MacOS trong việc soạn thảo văn bản hoá học là sự thiếu hụt nhiều phần mềm hỗ trợ do các phần mềm này chỉ dành cho Windows. Tuy nhiên trong việc biên soạn kí hiệu hoá học, chức năng Equation trong Word trên MacOS thực sự hỗ trợ đắc lực, và còn có những tính năng đặc biệt khác.

Các video hướng dẫn sử dụng Equation cũng khá nhiều rồi, nhưng nếu sử dụng chuột thì việc soạn thảo sẽ không thể nhanh được, do đó khi dùng tính năng này ta cần biết các phím tắt.

Bằng cách này, việc gõ bằng equation có tốc độ nhanh hơn rất nhiều.

Một tính năng của Equation mà gần đây mình mới biết đó là chỉnh font chữ cho nội dung trong Equation. Bạn cứ viết biểu thức bình thường, sau khi viết xong thì tô chọn phần biểu thức, click vào nút Text trong tab Equation (như hình dưới). Sau đó chỉnh lại font như mong muốn.

Một điều lưu ý: khi để biểu thức Equation cùng hàng (line) với text bình thường, các biểu thức phân thức, tích phân, tổng, tích sẽ bị thu nhỏ lại, gây cảm giác mất sự đồng bộ. Do đó một tip nhỏ là chúng ta sẽ đưa tất cả phần text đó vào Equation (tức là không có text ở ngoài Equation), chỉnh font lại là xong.

2. Sử dụng bàn phím soạn thảo cơ bản

Để gõ kí hiệu hoá học với chỉ số và số mũ đơn giản, chúng ta có thể sử dụng tính năng subscript (Command + "=") hoặc superscript (Command + Shift + "="). Tuy nhiên tính năng chỉnh sửa này đòi hỏi chỉnh từng kí tự, tốn thời gian và công sức. Chúng ta có thể sử dụng Chemformatter để tiết kiệm thời gian.

Bây giờ là phần đặc biệt của MacOS. Bàn phím của Macbook có phím Option, khi nhấn giữ Option và phím khác có thể gõ được các kí tự đặc biệt, vô cùng tiện lợi. Chức năng này không chỉ sử dụng trong Word mà trong bất kì ứng dụng nào cần gõ phím. Ví dụ:

Bên cạnh đó, ta còn có thể gán các kí tự đặc biệt vào các tổ hợp phím theo các bước sau:

Như vậy, mỗi khi chúng ta cần gõ kí tự đặc biệt đó, chỉ cần bấm tổ hợp phím đã gán là được.

3. Sử dụng AutoCorrect trong Word

Các bạn có thể sử dụng tính năng AutoCorrect trong Word để gõ nhanh các cụm từ, phương trình hoá học quen thuộc... như video dưới đây.

4. Sử dụng Chemformatter

Chemformatter là một add-in cho Word, tuy nhiên chỉ có thể cài trên Word của hệ điều hành Windows. Đối với MacOS, Chemformatter cung cấp một template Word, sử dụng được trên cả MacOS (file dotm). Mỗi lần tạo văn bản mới, bạn click mở file template này, rồi Save as thành file docx mới, khi đó đã có thể sử dụng được Add-in như bình thường mà không cần cài đặt. Một số thao tác minh hoạ cho add-in được biểu diễn trong video.

Biên soạn công thức cấu tạo

1. MarvinSketch

MarvinSketch là phần mềm vẽ công thức hợp chất hữu cơ, có phiên bản dành cho MacOS. Các tính năng vẽ đa dạng tương tự ChemSketch hay ChemDraw. Một số thao tác thường dùng trên MarvinSketch v5.0:

Một số công thức được vẽ bằng MarvinSketch:

2. MoleculeSketch

Ứng dụng này có thể được tải về từ Appstore với giá 69.000 VND. Tính năng ít hơn MarvinSketch, tuy nhiên vừa đủ sử dụng và phù hợp với kiểu vẽ công thức ở phổ thông. Ứng dụng này khắc phục được các nhược điểm của MarvinSketch như:

Tuy nhiên, ứng dụng này không thể xuất danh pháp của công thức, cũng không thể khởi tạo cấu trúc không gian 3D, mà chỉ có thể tính toán công thức phân tử và khối lượng phân tử. Điểm hạn chế này có thể chấp nhận được khi biên soạn công thức hoá học trong việc dạy học ở phổ thông, do không có yêu cầu quá cao về danh pháp và các thông số.

Khi vẽ các chuỗi phản ứng, một tip nhỏ là hãy bật Grid ở background để vẽ cấu trúc thẳng hàng:

3. ChemSketch

Đây là phần mềm vẽ công thức chuyên nghiệp, tích hợp đầy đủ các tính năng xuất danh pháp, tính toán thông số, thiết lập công thức 3D. Một số ưu điểm vượt trội so với 2 phần mềm trên:

Tuy nhiên có một hạn chế nhỏ là khi vẽ các mạch C trong ChemSketch, các liên kết có thể điều chỉnh quá linh hoạt nên việc vẽ các mạch thẳng hàng cần sự khéo léo hơn. Hạn chế lớn nhất là phần mềm này không có phiên bản cho MacOS.

4. Website Molview

Website miễn phí với tính năng vẽ công thức 2D và thiết lập công thức 3D, đơn giản và dễ dùng, rất phù hợp cho học sinh sử dụng.

Vẽ sơ đồ thí nghiệm

1. Tiện ích Chemistry cho Word

Tiện ích này cho phép chèn các hình vẽ dạng png vào Word hoặc Powerpoint, từ đó giáo viên có thể ghép lại thành các thí nghiệm. Bên cạnh đó, add-in này còn có sẵn các bộ thí nghiệm trong chương trình 2018, giáo viên chỉ cần click chọn là có hình ảnh. Đặc biệt hơn nữa là tính năng chỉnh chỉ số trong công thức hoá học (tương tự Chemformatter). Đây thực sự là một phần mềm must-have (phải có) của giáo viên hoá học.

Tuy nhiên, add-in này hiện tại chỉ hỗ trợ Windows, chưa hỗ trợ MacOS.

2. Website ChemMix

Đây là một website miễn phí cho phép vẽ các thí nghiệm Hoá học. Hình ảnh rất đẹp, màu sắc và nét vẽ hài hoà, gần như có đầy đủ tất cả dụng cụ thí nghiệm. Trang web này cho giáo viên (và có thể là cả học sinh) một nơi để thoả sức sáng tạo và thiết kế sơ đồ thí nghiệm như ý muốn. Sau khi thiết kế, bạn có thể export hình ảnh dạng jpg hoặc png tuỳ ý, hoàn toàn miễn phí.

Tuy nhiên, có một vài tính năng và hình vẽ cần phải mua gói Boost mới có thể sử dụng, nhưng không ảnh hưởng nhiều đến nhu cầu sử dụng thông thường.

Biên soạn văn bản hoá học

Đề kiểm tra ví dụ dưới đây được biên soạn với sự hỗ trợ của MoleculeSketch và tính năng insert Equation.

Đề kiểm tra.pdf